Emir Barış BUDAK: "Mart ayında yayımlanan ISO 8100 serisi, asansör sektörü nezdinde salt teknik bir standardizasyon güncellemesi olmanın ötesinde; normlar hiyerarşisini, ticaret hukukunu ve ürün güvenliği mevzuatını doğrudan şekillendiren köklü bir yasal paradigma değişikliğidir. 2029 yılı itibarıyla tam zorunluluk esasına geçecek olan ilgili standart, halihazırda işleyen üç yıllık geçiş sürecinde; taahhüt firmalarından onaylanmış kuruluşlara kadar tüm sektör paydaşları üzerinde spesifik hukuki yükümlülükler tesis etmektedir. Bu metin, geçiş sürecindeki yasal geçerlilikleri, bakım-montaj prosedürlerini ve sözleşme yönetimini açıklamak amacıyla düzenlenmiştir."

Özetle; ISO 8100 standartlarına geçiş için öngörülen 3 yıllık süre, teknik uyum süreçlerinin yanı sıra hukuki ve ticari altyapıların da eş zamanlı olarak güncellenmesi gereken stratejik bir hazırlık dönemidir. 2029 yılı itibarıyla yürürlüğe girecek olan tam zorunluluk esası, sektör paydaşlarının sözleşme, bakım ve tedarik süreçlerinde öngörülebilir bir planlama yapmasını gerekli kılmaktadır. Taahhüt firmaları ve komponent üreticilerinin, bu geçiş evresinde ticari akitlerini mevzuat uyarlama klozları, zeyilnameler ve tedarik taahhütnameleri ile güvence altına alması, ileride doğabilecek sözleşme uyuşmazlıklarının ve rücu süreçlerinin önüne geçilmesi açısından büyük önem taşımaktadır. ISO 8100 entegrasyonunu bütüncül bir kurumsal adaptasyon süreci olarak değerlendiren firmalar, yasal mevzuata tam uyum sağlayarak sektörel faaliyetlerini çok daha sürdürülebilir, prestijli ve güvenli bir zeminde devam ettirme imkânı bulacaklardır.

Üç yıllık ara süreçte kurulan tesislerin hukuki statüsü ve arıza/revizyon durumları

İçinde bulunulan üç yıllık geçiş sürecinde, hem EN 81-20/50 hem de yeni yayımlanan ISO 8100 standartları yasal geçerliliğini sürdürmektedir. Bu süreçte EN 81-20/50 standardına göre sözleşmesi yapılmış, üretilmiş ve piyasaya arz edilerek ruhsatlandırılmış bir asansörün hukuki statüsü tamdır.

Bu ara süreçte tescil edilen asansörlerde meydana gelebilecek arıza veya kısmi revizyon ihtiyaçlarında, hukuken öncelikli olan mevzuat asansörün piyasaya arz edildiği tarihte baz alınan standarttır. Hukukun geriye yürümezlik ilkesi doğrultusunda, EN 81-20/50'ye göre ruhsatlandırılmış bir tesisin periyodik bakımı veya parça değişimi yine ilgili EN standardına göre yürütülür. Mevzuat, salt bir arıza onarımı için mevcut bir tesisin ISO 8100'e revize edilmesini hukuken zorunlu kılmamaktadır.

2029 sonrasına sarkan projelerde mevzuat geçerliliği ve uygunluk karinesi

Teslimat ve piyasaya arz tarihi 2029 yılı ve sonrasına sarkan tüm projelerde, sözleşmeler geçmiş tarihte EN 81-20/50 standardına göre akdedilmiş olsa dahi, mutlak surette ISO 8100 mevzuatı geçerli olacaktır.

Bunun temel hukuki gerekçesi, uygulanan uygunluk karinesi prensibidir. Asansörlerin piyasaya arzını düzenleyen 2014/33/AB sayılı Asansör Yönetmeliği (ve ilgili Türkiye Cumhuriyeti Yönetmeliği), asansörlerin nasıl üretileceğini teknik olarak anlatmaz. Yönetmelik, yalnızca ulaşılması gereken hukuki hedefi koyar: Temel Sağlık ve Güvenlik Gerekleri. Eğer üretici, tasarım ve üretimini Avrupa Birliği Resmi Gazetesi'nde referans numarası yayımlanmış olan (mevcut durumda EN 81-20/50, gelecekte ISO 8100) bir uyumlaştırılmış standarda göre yaparsa, devlet bu asansörün otomatik olarak 2014/33/AB Yönetmeliği'ne ve yasal güvenlik şartlarına uyduğunu varsayar yani karine olarak kabul eder.

Ancak 2029 yılında EN 81-20/50 standartlarının sürecinin tamamlanması, bu standartların AB Resmi Gazetesi'ndeki uyumlaştırılmış standart statüsünün iptal edilmesi anlamına gelir. 2029 tarihi itibarıyla EN 81-20/50 referans alınarak üretilen bir asansör, "Uygunluk Karinesi" imtiyazını kaybeder. Uygunluk karinesinden yoksun bir tesisin standart denetim süreçlerinden geçerek "Yeşil Etiket" alması ve belediyelerce tescil edilmesi yasal olarak imkansız hale gelir. Bu da projelerin mühürlenmesi ve teslim edilememesi sonucunu doğurur.

Sözleşme uyuşmazlıkları: Hukuki ayıp ve kusurlu ifa imkansızlığı

Sözleşmede eski standardın kesin hüküm olarak yer alması ve teslimatın 2029 sonrasına sarkması halinde, yasal mevzuat gereği ürünün CE işaretlemesi ve piyasaya arzı mümkün olamayacağından, hukuki bir ifa imkansızlığı durumu ortaya çıkacaktır.

Yüklenici, sözleşme metnine sadık kalarak EN 81-20/50'ye göre üretim yaparsa, 7223 Sayılı Ürün Güvenliği Kanunu'nu ihlal ederek güvensiz ürün piyasaya arz etmiş olur.

Yüklenici, inisiyatif alıp asansörü ISO 8100'e göre üretirse, bu kez de idare veya müteahhit ile imzaladığı teknik şartnameye aykırı hareket etmiş olur ve sözleşmeye muhalefetten ceza yer.

2029 yılı ve sonrasında EN 81-20/50 normlarına göre teslimi gerçekleştirilen bir tesis, mekanik fonksiyonlarını yerine getirse dahi, güncel mevzuata uymadığı için tescil edilemeyeceğinden hukuken ayıplı mal statüsünde değerlendirilecektir. ISO 8100'ün yürürlüğe giriş takvimi önceden yayımlandığı ve taahhüt firması bunu bilerek sözleşmeyi güncellemediği için, bu durum kanun önünde "Kusurlu İfa İmkansızlığı" (TBK Madde 112) olarak nitelendirilecektir.

Ayrıca TTK Madde 18/2’de yer alan "Basiretli bir iş adamı gibi hareket etme" yükümlülüğü, tacirlerin yalnızca mevcut durumu değil, öngörülebilir geleceği de ticari akitlerine yansıtmasını emreder. ISO 8100 serisinin mart ayında yayımlanmasıyla birlikte, 2029 yılındaki yasal zorunluluk takvimi tüm sektör için aleni hale gelmiştir. Dolayısıyla, teslimatı 2029 yılına sarkan bir projede, taahhüt firmasının "Mevzuat değişti, elimizde olmayan sebeplerle teslimatı yapamıyoruz" şeklinde bir mücbir sebep savunması geliştirmesi hukuken imkansızdır.

2029 sonrasında en standartlarının geçerlilik durumu (bakım ve montaj ayrımı)

2029 yılı itibarıyla EN 81-20/50 standartları tamamen yürürlükten kalkacak mıdır sorusunun cevabı, işlemin niteliğine göre değişmektedir:

Yeni montaj ve pyasaya arz: 2029'dan itibaren yeni üretilecek ve piyasaya arz edilecek tüm asansörler için EN standartları hukuken yok hükmündedir. CE belgelendirmesi ve ruhsatlandırma işlemleri yalnızca ISO 8100 üzerinden yapılabilecektir.

Mevcut tesislerin bakım ve işletimi: 2029 yılından önce hukuka uygun olarak EN 81-20/50 (veya daha eski standartlara) göre piyasaya arz edilmiş mevcut asansörlerin işletimi, periyodik kontrolleri ve olağan bakımları, kendi tescil edildikleri dönemin standardına göre yapılmaya devam edecektir.

Sözleşme ve tedarik zinciri yönetimi için hukuki çözüm reçetesi

Bu kapsamda, ISO 8100 geçiş sürecinin standart bir takvim izlencesinin ötesinde değerlendirilerek; sektörel uyum politikalarının ivedilikle hayata geçirilmesi zaruridir.

Bugünden itibaren imzalanacak ve teslimatı 2028-2029 yıllarına uzama ihtimali bulunan tüm projelerin sözleşme metinleri, hukuk müşavirliklerince yeniden kalibre edilmelidir.

Yeni sözleşmelere mutlaka, "İşbu sözleşmenin ifası sırasında yürürlüğe girmesi muhtemel ISO 8100 vb. uyumlaştırılmış standart değişikliklerinin gerektireceği; mimari revizyon, donanım değişikliği ve sertifikasyon maliyetleri işveren/müteahhit firmaya aittir" veya "sözleşme bedeline oransal olarak yansıtılacaktır" şeklinde mevzuat değişikliği klozları eklenmelidir.

Halihazırda yürürlükte olan ve teslimi 2029'a sarkacak projelerde mevcut teknik şartnamelerdeki EN 81-20/50 atıfları, karşılıklı mutabakatla hazırlanacak Ek Protokoller vasıtasıyla ISO 8100'e entegre edilmelidir. İdarenin veya müteahhidin bu revizyonu reddetmesi halinde, taahhüt firması noter kanalıyla bir ihtarname ve durum tespiti çekerek, ileride doğacak hukuki ayıp ve ruhsatlandırılamama sorumluluğunun işverene ait olduğunu yasal olarak kayıt altına almalıdır.

Tedarik zincirinde ise klasik ürünler CE belgeli olacaktır ibaresi artık hukuken yetersizdir. Yeni dönem satın alma sözleşmelerinde; “Tedarikçi, ürünlerinin ISO 8100-1 ve 8100-2 standartlarına uygun tam güncel AT Tip İnceleme Belgelerini en geç belirlenen tarihte teslim etmeyi gayrikabili rücu kabul eder" şeklinde koruyucu maddelerin yer alması zorunludur.