ISO 8100-1:2026 ve ISO 8100-2:2026 yalnızca EN 81-20/50 metinlerinin yeni numarayla yayımlanması değildir. Yeni askı teknolojilerinden fren gözetimine, SIL dereceli devrelerden yazılım sürümü ve siber güvenlik kayıtlarına kadar tasarım, doğrulama, montaj, bakım ve uygunluk değerlendirme zincirini yeniden kuran bir teknik standarttır. Ancak standartların yayımlanması ile hukuken zorunlu veya harmonize hale gelmesi aynı şey değildir. Sektörün doğru geçiş stratejisi, teknik hazırlığı gecikmeden başlatırken mevzuat statüsünü ve ürünün piyasaya arz tarihini ayrı ayrı yönetmektir.

ISO 8100-1:2026 ile ISO 8100-2:2026, ISO tarafından 27 Mart 2026'da ikinci baskı olarak yayımlandı; ISO 8100-1'in İngilizce düzeltilmiş metni Mayıs 2026'da çıktı. Avrupa boyutunda EN ISO 8100-1:2026 ve EN ISO 8100-2:2026, CEN tarafından 17 Haziran 2026'da yayımlandı. Bununla birlikte 21 Ağustos 2026 itibarıyla EN ISO 8100-1:2026 henüz Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde 2014/33/AB Asansör Direktifi altında atıf yapılan harmonize standart değildir; Avrupa Komisyonunun güncel asansör sayfası da standardı yayımlanmış ancak henüz atıf yapılmamış olarak tanımlamaktadır. Bu nedenle bugün EN 81-20:2020 ve EN 81-50:2020'nin sağladığı uygunluk varsayımı kendiliğinden sona ermiş değildir. TS ISO olarak ulusal kabul de, tek başına Asansör Yönetmeliği bakımından zorunlu uygulama veya harmonize standart statüsü yaratmaz.

Bu ayrım, uygunluk beyanı ve sertifikasyon stratejisinin merkezindedir. ISO/EN ISO metni teknik çözüm, risk değerlendirmesi veya güncel teknik seviye göstergesi olarak kullanılabilir; ancak harmonize olmayan bir standardın uygulanması, harmonize standardın sağladığı otomatik uygunluk varsayımını vermez. Yeni standartların Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde atıf alması halinde EN 81-20/50 ile birlikte uygulanabileceği geçiş süresi ve eski standardın atfının geri çekilme tarihi ilgili Komisyon Uygulama Kararında belirlenecektir. Dolayısıyla firmaların yol haritası iki durumlu olmalıdır: bir tarafta Teknik gap (boşluk) analizi ve ürün dönüşümü, diğer tarafta harmonizasyon, ulusal mevzuat ve piyasaya arz tarihinin izlenmesi.

ISO 8100-1, asansörün tasarım ve montaj güvenlik kurallarını; ISO 8100-2 ise komponentlerin tasarım kuralları, hesapları, doğrulamaları ve deneylerini düzenler. Yeni baskılar, EN 81-20/50:2020 yaklaşımını küresel ISO yapısında yeniden düzenlemekle kalmadı; belirsiz ifadeleri azaltmış, doğrulanabilir kriterleri artırmış ve yeni teknolojileri kapsama almıştır. ISO 8100-1:2026 Ön sözünde başlıca değişiklikler; düşey hareketli durak ve kabin kapıları, çelik halat dışındaki askı araçları, otomatik kurtarma işletimi, artırılmış kullanılabilir kabin alanına sahip sürtünme tahrikli asansörler, revize SIL dereceli devreler, kuyu dibinde çalışma platformu, kapılarda el sürüklenmesine karşı koruma, sığınma alanına giren dengeleme araçları, fren performansı ve gözetimi, kuyu dibi merdivenleri, elektrik kablolarının yangın sınıfı ve siber güvenlik olarak sıralanır. Bu liste, geçişin yalnızca birkaç ölçü veya deney değerinin değişmesinden ibaret olmadığını göstermektedir.

Bu standartla beraber kurgu da değişmiştir. Bina ile ilgili sınır şartları ana güvenlik maddelerinden ayrılarak ISO 8100-1 Ek B'ye taşınmış; montaj planları, kuvvet aktarımları, çalışma alanları ve bina arayüzleri için gerekli bilgiler 6.2 ve 7'nci maddelerde daha belirgin hale gelmiştir. Kurulum sonunda yapılacak özel muayene ve deneyler ISO 8100-1, 5.2'de yeniden tanımlanmıştır. Örneğin fren setlerinin kapasitesinin yeterliliği, güvenlik tertibatı deney koşulları, ACOP/UCMP fonksiyonlarının etkinleştirilmesi, düşey hareketli kapı dengesi ve karşı ağırlık denge faktörünün doğrulanması gibi konular, devreye alma planlarının ve deney ekipmanının güncellenmesini gerektirdiği sonucunu verir.

Montajcı açısından yapılacak ilk olarak iş, EN 81-20/50 ile ISO 8100-1/-2 arasında madde bazlı bir gap (boşluk) analizi yapmaktır. Bu analiz yalnızca tasarım çizimlerini değil; tedarik şartnamelerini, komponent sertifikalarını, hesap dosyalarını, yazılım ve parametre konfigürasyonunu, devreye alma deneylerini, bakım-kurtarma talimatlarını ve bina arayüzlerini kapsamalıdır. Standart, konfigürasyon kaydında güvenlikle ilgili yazılım parametrelerinin bulunmasını; bakım talimatlarında yazılım sürümünün ve gerçek parametrelerin kayıtla karşılaştırılma yönteminin açıklanmasını ister (ISO 8100-1:2026, 6.2.2 g ve 6.2.4 k, v). Bu nedenle montajcı artık yalnızca doğru komponenti bir araya getiren taraf değil, bütün güvenlik fonksiyonunun donanım-yazılım uyumluluğunu ve kurulu sürümünü kanıtlayan bir paydaştır.

 

Komponent imalatçılarının çalışması, ürünlerini ISO 8100-2'nin ilgili doğrulama bölümüne yeniden eşlemekle başlamalıdır. Durak ve kabin kapısı kilitleme tertibatlarında 4.2; güvenlik tertibatlarında 4.3; hız regülatörlerinde 4.4; tamponlarda 4.5; güvenlik devreleri ve SIL dereceli devrelerde 4.6 ve 4.18 ile Ek A; yukarı yönde aşırı hız korumasında 4.7; istem dışı kabin hareketi korumasında 4.8; boru kırılma valfi ve tek yönlü debi kısıtlayıcılarda 4.9; kılavuz ray, çekiş ve halat güvenlik hesaplarında 4.10-4.12; alternatif askı ve dengeleme araçları ile bağlantılarında 4.13-4.14; piston, silindir, rijit boru ve bağlantı hesaplarında 4.15; sarkaç deneylerinde 4.16; elektrik/elektronik hata hariç tutmalarında 4.17 ve elektrikle çalışan tetikleme elemanlarında 4.19 esas alınmalıdır.

Kapı kilitlerinde dayanım, statik ve dinamik deneylerin aynı numune üzerinden yürütülmesi, deney akımı ve kuvvet uygulama süresinin ölçülebilir hâle gelmesi; regülatörde ayarlanan hız ile gerçek serbest düşme şartındaki açma hızının kaydedilmesi; elektriksel tetikleme elemanında gecikme süresi, tetikleme kuvveti ve çevre şartlarının doğrulanması dikkat çeken örneklerdir. Güvenlik tertibatı imalatçısı yalnız mekanik frenleme performansını değil, elektrikle tetikleniyorsa hız izleme ve tetikleme zincirinin bütünlüğünü de tanımlamalıdır. Tampon üreticisi uygulama, kütle, darbe hızı, sabitleme ve çevre şartlarını talimatlarında açıkça vermelidir. Çelik halat dışındaki askı araçlarında ise yorulma ömrü, artık kopma kuvveti, sonlandırma, kasnak uyumu, izleme ve ıskarta (discard) kriterleri artık tasarım dosyasının ayrılmaz parçasıdır.

Kabin, kabin karkası, karşı ağırlık, kapı paneli, cam, korkuluk ve benzeri ürünleri sağlayan imalatçılar da 'güvenlik komponenti listesinde değilim' diyerek geçişin dışında kalamaz. ISO 8100-1'deki dayanım, açıklık, işaretleme, sarkaç deneyi, çalışma alanı, sığınma hacmi ve montaj arayüzü şartlarının karşılanabilmesi için montajcıya doğrulanmış ürün verisi sunmaları gerekir. Makina ve fren imalatçıları bakım/aşınma veya fren torku gözetimi, her fren setinin bağımsız denenebilmesi, ACOP/UCMP ile ilişkili ilave kesme elemanları ve kurulu asansörde yapılacak deneyler bakımından ürün tasarımını ve talimatlarını gözden geçirmelidir.

Onaylanmış kuruluşların ise yalnız kontrol listelerini değil, teknik yeterlilik kapsamını da yenilemesi gerekir. Yeni komponent doğrulama yöntemleri, alternatif askı araçları, SIL hesapları, yazılım-donanım konfigürasyonları, hata ekleme deneyleri, PFDavg (average probability of dangerous failure on demand) /PFH (average frequency of a dangerous failure per hour) hesaplarının incelenmesi ve fonksiyonel güvenlik yönetiminin bağımsız değerlendirilmesi için yetkin personel, deney altyapısı ve karar kriterleri tanımlanmalıdır. Tip inceleme, tasarım incelemesi, birim doğrulama ve kalite güvence modüllerinde hangi sertifika ekinin hangi donanım/yazılım sürümünü ve hangi parametre aralığını kapsadığı açık olmalıdır. Yazılım veya donanım revizyonu için değişiklik sınıflandırması yapılmadan mevcut sertifikanın kapsamının sürdüğü varsayılmamalıdır.

Ayrıca asansörler, 20 Ocak 2027'den sonra da 2014/33/AB Asansör Direktifi kapsamında CE işareti iliştirilecektir; Makina Regülasyonu (EU) 2023/1230 asansörlerin ana ürün mevzuatının yerine geçmez. Bununla birlikte Asansör Direktifi Ek I, 1.1'in Makina Direktifine yaptığı atıf, (AB) 2023/1230 sayılı Makina Regülasyonu madde 51(2) ve korelasyon tablosu üzerinden yeni düzenlemeye taşınır. Avrupa Komisyonunun 2026 tarihli geçiş rehberine göre 20 Ocak 2027'de uygunluğu beyan edilen asansörler ve bu tarihten itibaren piyasaya arz edilen güvenlik aksamları, riskin bulunduğu ölçüde Makina Regülasyonu Ek III'teki ilgili yeni veya değişmiş temel sağlık ve güvenlik gereklerini karşılamalıdır. Özellikle güvenlik fonksiyonlarının kullanıcı tarafından denenebilmesi ve özel deney prosedürleri (1.1.2 e), bozulmaya ve kötü niyetli müdahaleye karşı koruma (1.1.9), ayar/yazılım değişiklikleri ile beş yıllık iz kayıtları (1.2.1) ve haberleşme bağlantısı kesildiğinde güvenli davranış (1.2.6) önem kazanmaktadır.

Mevcut tip inceleme sertifikaları değişmemiş gerekler bakımından değerini koruyabilir; fakat yeni ve değişmiş gerekleri kendiliğinden kapsamaz. Komisyon rehberi, 20 Ocak 2027 sonrasında piyasaya arz/uygunluk beyanı yapılacak ilgili ürünler için bu gerekleri kapsayan ek bir uygunluk değerlendirmesinin gerekebileceğini belirtmektedir. Salt mekanik ve bağlantı durumu olmayan bir güvenlik aksamı ile dış ekipmana bağlanabilen elektronik bir güvenlik aksamı aynı etkilenme düzeyine sahip değildir; karar ürün bazlı gap (boşluk) analiziyle verilmelidir. Sektörün 2026 bitmeden tamamlaması gereken kısımları; uygulanabilir Ek III gerekleri matrisi, test prosedürleri, yazılım ve parametre kimliği, değişiklik kayıtları, siber risk değerlendirmesi, güncel talimatlar ve onaylanmış kuruluşla sertifika kapsamı planıdır. EN ISO 8100-1:2026 bu gereklere önemli ölçüde teknik yön verir; ancak kendiliğinden harmonize olmadığı ve kendini geliştiren davranışı tamamen kapsamadığı unutulmamalıdır.

ISO 8100-1/2'nin en köklü dönüşümlerinden biri PESSRAL kavramının SIL dereceli devre yaklaşımıyla yeniden kurulmasıdır. Yeni tanım yalnız programlanabilir elektronik sistemi değil, elektriksel, elektronik ve programlanabilir elektronik bileşenlerin herhangi bir bileşimini kapsar. Güvenlik fonksiyonu artık yalnız bir kartın özelliği olarak ele alınamaz; sensör, sinyal yolu, konnektör, enerji kaynağı, güvenlik mantığı ve çıkış elemanının tamamı hata analizine dâhildir. SIL seviyesi ISO 8100-1 Ek A Tablo A.1'de veya ilgili teknik maddede belirlenir; devrenin azami tepki süresi 1 saniyedir. PFDavg ve PFH değerleri birlikte hesaplanır, bileşenlerde derating uygulanır, en az 20 yıllık proof-test aralığı hesaplarda dikkate alınır ve görev süresi bu aralığı aşamaz (bkz. ISO 8100-1:2026, 4.11.2.4.1 ve Tablo 22).

ISO 8100-2, 4.6; doğrulama dosyasına fonksiyon tanımı, devre şeması, hata analizi, güvenli durum, yazılım mimarisi, donanım-yazılım etkileşimi ve yazılım listelerini dâhil eder. Fonksiyonel ve güvenlik testinde kod ifadelerinin incelenmesi, hata ekleme gibi yöntemlerle donanım-yazılım önlemlerinin doğrulanması ve PFDavg/PFH hesaplarının kontrolü gerekir. Tasarım ya ISO 8100-2 Ek A'daki mimari ve önlemleri ya da 4.18'de sınırları verilen IEC 61508 yaklaşımını izlemelidir. Ek A, Tablo A.14'teki fonksiyonel güvenlik yönetimi; proje organizasyonu, rol ve yeterlilik, tedarikçi kontrolü, değişiklik etki analizi, konfigürasyon yönetimi, bağımsız doğrulama ve bağımsız fonksiyonel güvenlik değerlendirmesini ürün geliştirme sürecinin parçası yapar.

SIL dereceli yazılımın değiştirilmesi üretici yetkilendirmesine bağlıdır; program değişikliği ancak sahada elle etkinleştirildikten sonra yapılabilir, devre güvenli durumda kalmalı ve yeniden işlevsel duruma dönüş sahada bilinçli reset gerektirmelidir. Parametre değişikliği de sahada elle etkinleştirme, güvenli durum, tanımlı değer aralığı, konfigürasyon kaydıyla karşılaştırma ve değişiklik sonrası doğrulama ister (bkz. ISO 8100-1:2026, 4.11.2.4.2-4.11.2.4.3). Bu hükümler, bakım personelinin uzaktan erişim yetkisi var diye güvenlikle ilgili yazılımı veya parametreyi uzaktan ve otomatik biçimde değiştiremeyeceğini açıkça gösterir.

SIL seviyelerini elektrikli güvenlik cihazları için Ek A Tablo A.1, olasılık sınırlarını ise Tablo 22 verir. Tablo 25'in görevi; kapı kilitleme, yükleme sırasında kabinin düşmesinin önlenmesi, güvenlik tertibatı, boru kırılma valfi, ACOP, UCMP, tamponlar, toprak hatası, elektrikli güvenlik cihazları, duruş hassasiyeti, yük kontrolü, bakım koruma modu, kapı bypassı, son sınır kesiciler ve alarm/haberleşme gibi güvenlik fonksiyonlarını görünür kılmak ve hangileri için özel işlevsel deney talimatı gerektiğini göstermektir

Tablo, Makina Regülasyonu Ek III, 1.1.2(e)'deki güvenlik fonksiyonlarının denenebilmesi talebiyle doğrudan ilişkilidir. Aynı zamanda güvenlikle ilgili yazılımın tanımlanmasına, siber güvenlikten doğan denetlenebilir olay kayıtlarının en az beş yıl saklanmasına ve bakım talimatlarında özel doğrulama prosedürleri verilmesine referans oluşturur. Bu nedenle Tablo 25; tasarımcı için fonksiyon envanteri, montajcı için devreye alma ve konfigürasyon kontrol listesi, onaylanmış kuruluş için uygunluk kanıtı, bakımcı için tesise özel deney talimatı ve muayene kuruluşu için izlenebilirlik haritasıdır. 'No' işareti fonksiyonun bakımda önemsiz olduğu anlamına gelmez; yalnız ilave özel prosedür gerekip gerekmediğini belirtir.

Bir önemli standart olan ISO 8102-20, bağımsız bir bilişim güvenliği kontrol listesi değil, IEC 62443 ailesini asansör sistemine uyarlayan sektörel bir katmandır. Normatif omurga; IEC 62443-3-2:2020 ile sistem tasarımı için siber risk değerlendirmesi, IEC 62443-3-3:2013 ile sistem güvenlik gerekleri ve güvenlik seviyeleri, IEC 62443-4-1:2018 ile güvenli ürün geliştirme yaşam döngüsü, IEC 62443-4-2:2019 ile komponent güvenlik gerekleri ve IEC/TS 62443-1-1:2009 ile kavram ve modellerden oluşur. Paydaşların görev dağılımı da buna göre değişir. Üretici güvenli geliştirme, açıklık yönetimi ve yamayı; montajcı bina ağı, bulut, modem, servis aracı ve asansör arayüzlerinin güvenli entegrasyonunu; bakım kuruluşu yetkili hesap, güncelleme, kayıt ve olay bildirimini; bina sahibi ise ağ, fiziksel erişim ve hizmet sağlayıcı değişiminde bilgi devrini yönetmelidir.

Asansörlerin bakımı açısından; EN 13015:2001+A1:2008 bugün bakım talimatlarının hazırlanmasına ilişkin bağımsız ve harmonize bir Avrupa standardı olarak yürürlüktedir ve revizyon çalışması devam etmektedir. EN 81-20:2020, 7.2.3 bakım talimatının EN 13015'e uygun olmasını isterken ISO 8100-1:2026 bu genel atfı metninden çıkarmış, buna karşılık bakım talimatlarında bulunacak teknik içeriği doğrudan 6.2.4'te ayrıntılandırmıştır. Bu, EN 13015'in gereksiz hâle geldiği anlamına gelmez. EN 13015; bakım talimatının hazırlanması, risk değerlendirmesi, mal sahibi ve bakım kuruluşu arasındaki bilgi akışı, personel, araç, yedek parça ve organizasyon çerçevesini verir. ISO 8100-1 ise yeni asansörün teknik özelliklerine bağlı kontrol, ıskarta, reset, yazılım, parametre ve güvenlik fonksiyonu ayrıntılarını üretici/montajcı talimatına taşır. İki metin birlikte okunmalıdır.

Örneğin emniyet switch'lerinin bakımda kontrol edilip edilmeyeceği sorusunun tek kelimelik cevabı 'evet' veya 'hayır' değildir. ISO 8100-1, 6.2.4(a)-(d); güvenli çalışmayı sürdürecek bakımın içeriği, sıklığı, prosedürü, düzenli kontrol edilecek parçalar, aşınma ve ayar kriterlerinin talimatta belirtilmesini ister. Tablo 25'te 4.11.2 elektrikli güvenlik cihazları için, Ek A'da listelenen cihazlara özel doğrulama talimatı gerektiği belirtilir. Dolayısıyla kapı kilit kontağı, kuyu dibi/çatı stopu, revizyon anahtarı, son sınır kesici, bypass devresi veya ilgili sensör yalnız 'devrede süreklilik var' diye geçilmemeli; mekanik tahrik elemanı, güvenli açma davranışı, devre tepkisi, makinenin durması, bypassın kaldırılması, reset şartı ve varsa yazılım/parametre kimliği tesisin talimatına göre doğrulanmalıdır. Ancak ISO 8100-1 bütün bu cihazlar için herkese uygulanacak sabit bir aylık/yıllık periyot koymaz; periyodu ve yöntemi montajcı/imalatçı, kullanım ve risk şartlarına göre tanımlamalı; bakım kuruluşu uygulamalı ve kayıt altına almalıdır. Ülkemiz adına  aylık bakımların da yapılması yasal bir zorunluluk olduğu da unutulmamalıdır.

Ayrıca bakım organizasyonlarının prosedürlerine yeni başlıklar eklemesi gerekir: 4.12.1.7'deki bakım koruma modu devredeyken durak çağrıları ve uzaktan komutların engellenmesi, otomatik kapı ve otomatik test fonksiyonlarının devre dışı bırakılması; SIL dereceli devrelerin görev süresi ve periyodik çalıştırma şartları; yazılım sürümü ve parametre kayıtlarının karşılaştırılması; üretici yetkilendirmesi ve sahada reset; alternatif askı araçlarında izleme verisi ve ıskarta kriteri; fren gözetimi ve günlük otomatik test kayıtları; otomatik kurtarma fonksiyonu; Bakım firması değiştiğinde hesaplar, özel araçlar, konfigürasyon kayıtları, açıklık durumu ve açık servis eylemleri kontrollü biçimde devredilmelidir.

ISO 8100-1/2'ye geçişi, yeni standardın satın alınmasıyla değil, ürün ve süreçlerin izlenebilir biçimde yeniden kurulmasıyla boyutlanacaktır. Montajcı sistem konfigürasyonunun sahibi olmalı; komponent imalatçısı yeni deney ve bilgi gereklerini ürün ailesi bazında doğrulamalı; onaylanmış kuruluş donanım-yazılım birlikteliğini ve yeni Makina Regülasyonu gereklerini kapsayan değerlendirme yetkinliğini kurmalı; bakım kuruluşu ise talimata dayalı fonksiyon testi, yazılım/parametre kontrolü ve siber yaşam döngüsünü günlük pratiğine eklemelidir.

Önümüzdeki en kritik eşik 20 Ocak 2027'dir; fakat teknik hazırlığın bu tarihe bırakılması doğru değildir. Her kuruluş şimdiden sorumlu olduğu ürün ve süreçler için EN 81-20/50 - ISO 8100-1/-2 madde matrisi, Makina Regülasyonu Ek III boşluk analizi, sertifika etki değerlendirmesi, Tablo 25 güvenlik fonksiyonları listesi, yazılım/parametre envanteri, siber risk ve güncelleme planı, bakım ve devreye alma talimat revizyonu ile personel yetkinlik programını tamamlamalıdır. Böyle yapıldığında ISO 8100 serisi yalnız bir standart değil; asansörün mekanik, elektriksel ve dijital güvenliğini aynı yaşam döngüsünde yönetmek için sektörün ortak teknik dili olacaktır. En baştan gene uyarmakta fayda vardır. ÇOK GEÇ KALMADAN…

 

Saygılarımla