Page 200 - AV 79th ISSUE

200 Asansör Vizyon Dergisi Haziran 2024

İYİ UYKULAR
MI, YOKSA
GÜNAYDIN MI?

Peren KISTAK
Uzman Psikolog
perenkistak@gmail.com
TERAPİ

giriş yapıyor. Kronotip, kişilerin gün için- malarına ve “erteleyen, geciken, verimsiz”
Saat sabah 5:30… “Artık uyumam gereki- de ne zaman en iyi performansı gösterdik- kişiler olarak yanlış etiketlenmelerine se-
yor, yarın yorucu bir gün olacak” diyerek lerini belirleyen bir biyolojik özelliktir. bep olabilir. Eğer sabahları güne daha geç
gözlerinizi kapattığınızı hayal edin… 3 İlk kabile topluluklarında, Serçeler (ve/ saatlerde başlayabilirlerse, bu bireyler de
saat sonra, telefonun alarmıyla uyandığı- veya Tavuklar) olarak adlandırılan gündüz yüksek üretkenlik potansiyellerini göste-
nızda, ekranda bir mesaj gözünüze çarpı- aktif bireyler ve Baykuşlar olarak bilinen rebilirler.
yor: sonu “günaydın bu arada” diye biten gece aktif bireyler olmak üzere iki temel
bir mesaj… Mesajın geldiği saat 5:40… kronotip bulunuyordu. Bu farklı aktivi- Ara tipler olarak bilinen Sinek Kuşları ise,
te zamanları sayesinde, kabilenin sürekli gün boyunca enerjilerini daha dengeli bir
Bazılarımızın güne başladığı saatte, bazı- korunması mümkün oluyordu. Bununla şekilde dağıtır ve hem sabah hem de ak-
larımızın günü daha yeni bitiyor… birlikte, her iki grup da yaklaşık dört saat şam saatlerindeki aktivitelere uyum sağ-
süresince aynı anda uyuduğundan, bu saat- layabilirler. Bu esneklik, onların sosyal
Sanki bir döngü tamamlanıyor… ler boyunca kabile savunmasız kalıyordu. ve iş yaşamında daha uyumlu olmalarına
Evet, aslında gerçekten de bir döngü ta- Zamanla, Sinek Kuşu olarak adlandırılan olanak tanır. Sinek kuşları, Serçeler ve
mamlanıyor. Bir kısmımız gece uyumaya, ve esnek uyku özellikleri taşıyan yeni bir Baykuşlar arasında bir denge unsuru ola-
bir kısmımız ise uyumamaya endeksli. kronotip gelişti. Bu yeni tipin ortaya çıkı- rak kabul edilir ve her iki dünyanın da en
Askeriyedeki nöbetleri, vahşi doğada ya- şıyla, kabile üyelerinin aynı anda uyudu- iyisini sunabilirler.
pılan kamplarda daima bir kişinin ateşin ğu süreler on sekiz dakikaya kadar düştü.
başında günü ağarttığı anları, aksiyon Böylece topluluğun güvenliği daha da arttı Dünya nüfusunun büyük bir kısmı benzer
filmlerinde mutlaka birinin gözcü olarak ve hayatta kalma stratejilerine önemli bir kronotip özelliklerine sahip olsa da yaş,
bırakıldığı sahneleri şöyle bir gözünüzün katkı sağlandı. genetik faktörler, çevresel etkiler, stres ve
önüne getirin… Tıpkı o sahnelerdeki gibi çeşitli hastalıklar gibi pek çok değişken,
tehlikelere karşı tetikte ve güvende olmak Erken kalkıp verimli çalışan Serçeler, sa- kronotipinizi etkileyebilir; hatta değiştire-
isteyen, gündüz yorulanlar dinlenirken bah saatlerinde daha enerjik ve verimli bilir. Örneğin, yaşınız ilerledikçe uyuma
uyanık kalarak diğerlerini koruyan ve bu olma eğilimindedirler. Araştırmalar, bu ve uyanma zamanlarınız, uyku süreniz,
sebeple muhtemelen nöbetleşe uyuyan il- bireylerin disiplinli ve sağlıklı bir yaşam uykuya dalma kolaylığınız değişiklik gös-
kel atalarımız, bu alışkanlıklarını nesilden tarzına sahip olduklarını göstermektedir. terebilir. Bu da zamanla kronotipinizin de-
nesle miras bırakarak bizim bugünkü uyku Geceleri erken yatarlar ve sabahları erken ğişebileceği anlamına gelir.
alışkanlıklarımızı da biçimlendirdiler. kalkarlar.
Michael J. Breus, yıllar boyunca binlerce
Uyku alışkanlıklarımız genetik yapımıza Baykuş olarak bilinen gece insanları ise, kişinin uyku sorunları üzerine çalışmış
derinden işlemiş olduğundan, bu evrimsel günün ikinci yarısında daha aktiftirler ve ve kronotipleri sınıflandırırken, uyku-
miras, modern yaşam düzenimizde hala aslında oldukça yaratıcıdırlar. Akşam saat- uyanıklık döngülerinin yanı sıra kişilik
kendini göstermeye devam ediyor ve aile- lerinde verimliliklerini artıran bu bireyler, özelliklerini de dikkate almanın önemini
mizde ya da büyüdüğümüz ortamda göz- sabahları erken uyanmakta zorlanabilirler. vurgulamıştır. Breus, geleneksel iki ya da
lemlediğimiz uyku düzenleriyle paralellik Modern toplumun erken saatlerde başla- üç kronotip modelinin ötesinde, dört farklı
gösteriyor. Bazılarımız gece geç saatlere yan iş ve okul düzeni nedeniyle yaşadık- kronotip kategorisi tanımlamış ve bu yeni
kadar uyanık kalırken, bazılarımız sabahın ları uyum sorunları, "sosyal jet lag" olarak kategorileri tanımlarken kuşlar yerine me-
erken saatlerinde daha zinde hissediyor. adlandırılan uyku düzensizliklerine yol melilerden ilham alarak adlandırmıştır. Bu
İşte tam da bu noktada, kronotip sahneye açabilir. Bu durum, onların yanlış anlaşıl- çalışma, uyku düzenleri, aktivite tercihleri,